گزارش مکتوب: رونق سنگ تراشی در خاستگاه کهن سنگ تراشی ایران

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، مرکز چهارمحال و بختیاری ؛ اوج هنر سنگ‌تراشی دوره رنسانس بود که در ایتالیا و یونان پیشرفت قابل توجهی داشت تا آنجا که در یونان افرادی مانند میکلانژ و لئوناردو سهم بسزایی در رشد این هنر ایفا کردند.
سنگتراشی‌ در ایران قدیم‌ بیشتر به‌ تهیه وسایل‌ کشاورزی‌ و آلات و ‌ابزار شکار و کندن پوست‌ حیوانات اختصاص داشته و در ساختن بناهای تاریخی و آثار‌ باستانی‌ ‌ نقش بسیار مهم و اساسی‌ داشته است‌. از جمله مهمترین‌ ابنیه تاریخی می‌توان‌ از کاخ‌های دوران هخامنشی و حجاری‌های دوره‌ ساسانی‌ نام برد.
هفشجان در چهارمحال و بختیاری یکی از خاستگاه های کهن سنگ تراشی در ایران است و خانواده باقری‌ها از مشهورترین سنگ‌تراشان این شهر هستند و سابقه 700ساله فعالیت در این زمینه دارند.
قدیمی‌ترین شیرِ سنگی موجود در استان چهارمحال و بختیاری، شیر عبدالحمید بن ابراهیم هفشجانی، 1013هجری قمری(435سال پیش) مربوط به دوره صفویه است؛ همچنین شیر سنگی امامزاده احمد اصفهان متعلق به شاه اسماعیل صفوی از مصادیق ابتدایی شیرسنگی صفوی است.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری چهارمحال و بختیاری می گوید: از قدیمی ترین آثار تاریخی شناسایی شده در استان ابزارها و مصنوعات سنگی مربوط به دوران پارینه سنگی جدید و آغاز دوره نوسنگی است که در غارهای باستانی مناطق اردل، لردگان و شهرکرد بدست آمده و مورد مطالعه قرار گرفته است که این آثار حدود ده تا یازده هزار سال قدمت دارد.
بردگوری ها(گورستان های دسته جمعی)، راه های پلکانی سنگی، سنگ نبشته ها، شیرهای سنگی، کاروانسراهای سنگی از آثار سنگی دوران الیمائی و ساسانیان است که اکنون جزء آثار باستانی مورد محافظت قرار گرفته است.
آقای عسکری می افزاید: هفشجان یکی از مهمترین مراکز سنگ تراش ها و حکاکان سنگ در استان چهارمحال و بختیاری به شمار می رفته است و دلیل آن نیز وجود سنگ مرغوب برای حکاکی در کوهستان های این منطقه بوده است.

کارشناس میراث فرهنگی و گردشگری چهارمحال و بختیاری هم می گوید: بیشتر فعالان سنگ تراشی در این استان به صورت خانوادگی و موروثی این حرفه را فرا گرفته اند.
محمدرضا طاهرپور می افزاید: در ساخت و تراش شیرهای سنگی از سنگ های بومی معروف به بزلر استفاده می شود که این سنگ در اطراف و اکناف منطقه وجود دارد و بدون هیچگونه پرداخت وجه و بدون محدودیت به کارگاه حمل می‌گردد.
یکی از آیین‌های موجود در فرهنگ عشایر بختیاری برپا داشتن شیر سنگی یا برد شیر بر مزار چهره های ماندگار، سرشناس و بزرگ ایل است.
اهالی این قوم شیر سنگی را که نشانه شجاعت، دلاوری، ویژگی‌هایی چون هنرمندی در شکار و تیراندازی در جنگ و مهارت در سوارکاری است؛ بر آرامگاه این گروه قرار می‌دهند.
در واقع شیرهای سنگی مجسمه‌هایی هستندکه در گذشته توسط سنگ تراش‌ها تراشیده می‌شدند و آنها را روی قبر افراد شجاع و دلیر ایل بختیاری قرار می‌دادند.
شغل سنگ تراسی در دهه های گذشته به علت سختی کار و مشقت فراوان در تراشیدن سنگ با ابزار دستی و همچنین به وجود آمدن شغل های جدید در این استان کمرنگ شد و کمتر کسی به سمت این شغل می رفت.
اما طی چند سال اخیر، با توسعه تکنولوژی، ساخت ابزار جدید، آمدن دستگاه های سنگ تراشی برقی و مدرن، این شغل بار دیگر در این استان رونق گرفته است و تعداد سنگ تراش ها هم در حال افزایش هستند.
علی امیری فارغ التحصیل و کارشناس رشته میراث فرهنگی در استان چهارمحال و بختیاری می گوید: این رشته در حال حاضر به علت استقبال مردم و همچنین شهرداری ها برای ساخت نمادها و مجسمه ها در حال رونق گرفتن است.
یکی از فعالان استان چهارمحال و بختیاری در ساخت شیر سنگی و سنگ قبر هم می گوید: سفارش های مختلف برای ساخت شیرهای سنگی و سنگ قبر داریم که بر اساس سلیقه مشتری کار سنگ تراشی انجام می شود.
آقای کیانی می افزاید: هزینه ساخت شیر سنگی و یا سنگ قبر بر اساس میزان وزن سنگ و نوع حکاکی انجام شده تعیین می شود.
وی می گوید: وزن شیر های سنگی ساخته شده بین 250 کیلوگرم تا 10 تن است؛ سنگ های مخصوص تراش با جرثقیل به کارگاه سنگ تراشی آورده می شود و بر اساس طرح و سلیقه مشتری سنگ ها را تراش می دهیم و فعالیت حکاکی را بر روی آنها آغاز می کنیم.
این هنرمند و صنعتگر صنایع دستی می افزاید: این شغل مشتری های خاص خود را دارد و هم اکنون شهرداری ها هم سفارش های مختلف برای ساخت آب‌نما، مجسمه، المان های سنگی و... می دهند که نقش مهمی در رونق این شغل داشته است.
مسئول علمی قرارگاه اقتصاد مقاومتی هفشجان می گوید: حرفه سنگ ‌تراشی و تولید شیرسنگی مختص هفشجان است.
مهراب شفیعی با بیان اینکه سنگ مورد استفاده در این حرفه از کوه بزلَر(شاه‌منظر) که سنگی نرم بوده و به راحتی می توان روی آن کار کرد تهیه می‌شود؛ می افزاید: این سنگ به لحاظ دوام، بی‌نظیر و مربوط به 600 تا 700 سال پیش است و خط نستعلیق و ثلث روی آن‌ها اجرا شده است که این خطوط به صورت استادانه اجرا شده است.
وی با اشاره به اینکه بسیاری از آثار باستانی در این استان قلعه‌ها هستند؛ می گوید: این قلعه‌ها قدمت بیش از 90 سال دارند و کار سرستون‌های سنگی آن‌ها توسط سنگ‌تراشان هفشجانی انجام می‌شود.
قنبرعلی باقری یکی از سنگ‌تراشان قدیمی شهر هفشجان که هنوز هم در این کار فعالیت دارد؛ می گوید: از بچگی کارم سنگ‌تراشی است و اجدادمان در این حرفه فعالیت کردند و این میراث آن ها برای ما و میراث ما برای فرزندانمان است.
وی با تاکید بر اینکه امروز دیگر صنایع سنگی تولید شده استفاده و کاربردهای گذشته را ندارند؛ می افزاید: بیشتر افراد خواستار صنایع سنگی(شیرسنگی و لوازم ساخته شده با سنگ) این لوازم را به عنوان لوازم تزئینی خریداری می‌کنند و از همین رو ابعاد و سایز لوازم ساخته شده کاهش یافته است.
آقای باقری محصولات تولید شده را شیرهای سنگی با ابعاد بزرگ برای استفاده در حیاط و به‌ویژه باغچه منازل، هاوَن‌های سنگی برای تزئینات و... بیان می کند و می افزاید: خود ما هنوز از لوازم سنگی در منزل استفاده می‌کنیم.
علی باقری یکی از سنگ‌تراشان هفشجانی که این هنر سنتی را با هنر مدرن آمیخته است و به صورت علمی در این زمینه کار می کند هم می گوید: متولد آذر 1365 هستم که در سال 1390با رتبه 99 وارد دانشگاه تهران شدم و در رشته طراحی صنعتی مشغول به تحصیل شدم.
وی با بیان اینکه در سال 94 در بیستمین المپیاد علمی دانشجویی سراسری کشور - رشته طراحی صنعتی - موفق به کسب رتبه سوم کشوری شدم؛ می گوید: از بچگی با شغل سنگ‌تراشی آشنایی داشتم اما قبل از ورود به دانشگاه در این زمینه به صورت حرفه‌ای کار نکرده بودم، در واقع کارم را بعد از دانشگاه و تحصیل در این زمینه آغاز کرده و یکی از نمونه کارهایم ساخت یادبود دکتر بهارلو پزشک تیم ملی کوهنوردی است که در سال 78 در اورست مفقود شد.
این سنگ تراش جوان هفشجانی با اشاره به اینکه برای راه‌اندازی کارم نیاز به وام و

تسهیلات داشتم و پیگری‌هایی هم انجام دادم؛ می افزاید: چون این روزها تفاوت چندانی بین نخبگان و افراد عادی وجود ندارد؛ موفق به دریافت وام نشدم و بیشترین مشکلم نبود ضامن بود.
آقای باقری گفت: در ایران صنایع دستی طرفدار چندانی ندارد و شاید یکی از دلایل این موضوع آن باشد که قیمت آن بالا و تبلیغات برای معرفی آن به مردم کم است.
وی یادآور شد: کار سنگ، حرفه سختی است و تنها تعداد معدودی این کار را در تهران انجام می‌دهند و می‌توان گفت هفشجان تنها شهر در کشور است که در این زمینه فعالیت دارد و حالا این حرفه روز به روز در شهر هفشجان در حال توسعه و پیشرفت است.
مدیرکل میراث فرهنگی و صنایع دستی چهارمحال و بختیاری می گوید: دو کارگاه سنگ های قیمتی و نیمه قیمتی هر کدام با مساحت 30 متر و ایجاد اشتغال مستقیم و غیر مستقیم 120 نفر در شهرهای شهرکرد و هفشجان فعال است.
بهمن عسگری می افزاید: سنگ های این هنر دست از اطراف کوه های هفشجان و استان های کرمانشاه، کرمان، آذربایجان شرقی و خراسان تهیه، که بخشی از کارها توسط زنان خانه دار در منازل انجام می شود.
وی از ساخت ماهیانه، به طور میانگین 600 نگین در این کارگاه ها خبر می دهد و می گوید: نگین های به دست آمده از سنگ ها روی حلقه ها و زنجیرهای طلا و نقره سوار می شود.
آقای عسگری افزود: سرمایه کم، حداقل مصرف انرژی، حمل و نقل آسان و ارزش افزوده ده ها برابری از مهمترین مزیت کارگاه های سنگ قیمتی و نیمه قیمتی است.
به گفته وی سالانه 30 درصد از آثار خلق شده با ارزآوری 160 هزار دلاری به صورت مستقیم در نمایشگاه های خارجی عرضه می شود.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان می گوید: این هنر صنعت در جهان سالانه 800 میلیارد دلار گردش مالی دارد که سهم ایران پنج صدم درصد و بسیار ناچیز است.